وقتی باید 40 گیگابایت فایل سایت را به سرور جدید منتقل کنید، یا هر شب از پوشهٔ آپلودها بکاپ بگیرید، scp و tar به‌سرعت ناکافی می‌شوند: اتصال قطع می‌شود و باید از اول شروع کنید، فایل‌های بدون تغییر دوباره منتقل می‌شوند و مجوزها و لینک‌ها به هم می‌ریزند. rsync دقیقاً برای همین کار ساخته شده است: با مقایسهٔ منبع و مقصد فقط تفاوت‌ها را می‌فرستد، انتقال نیمه‌کاره را ادامه می‌دهد و با SSH رمزنگاری می‌شود. این مقاله از سطح «rsync -av» فراتر می‌رود و گزینه‌هایی را پوشش می‌دهد که در همگام‌سازی بین سرورها، بکاپ افزایشی با hard link، محدودسازی پهنای باند و اتوماسیون امن به کار می‌آیند.

rsync چگونه فقط تفاوت‌ها را منتقل می‌کند

rsync در مرحلهٔ اول فهرست فایل‌های منبع و مقصد را با اندازه و زمان تغییر مقایسه می‌کند و فایل‌هایی را که در هر دو یکسان‌اند کنار می‌گذارد. برای فایل‌هایی که تغییر کرده‌اند، الگوریتم دلتا وارد عمل می‌شود: مقصد فایل خود را به بلوک‌های ثابت تقسیم و checksum هر بلوک را می‌فرستد؛ منبع فقط بلوک‌هایی را ارسال می‌کند که در مقصد وجود ندارند. تغییر چند خط در یک فایل 2 گیگابایتی، تنها چند کیلوبایت انتقال می‌دهد.

معنای اسلش انتهایی

مهم‌ترین نکتهٔ نحوی rsync که بیشترین خطا را می‌سازد: rsync -a src/ dst/ محتویات src را داخل dst می‌ریزد، اما rsync -a src dst/ خود پوشهٔ src را داخل dst می‌سازد و مسیر نهایی dst/src/ می‌شود. اسلش انتهایی در مقصد تفاوتی ایجاد نمی‌کند. پیش از هر انتقال مهم، یک بار با -n (dry run) اجرا کنید و ببینید فایل‌ها کجا قرار می‌گیرند.

گزینه‌های کلیدی که باید بشناسید

گزینهٔ -a (archive) ترکیبی از -rlptgoD است: بازگشتی، حفظ لینک‌های نمادین، مجوزها، زمان تغییر، گروه، مالک و فایل‌های دستگاه. جدول زیر گزینه‌هایی را که در کار واقعی به -a اضافه می‌شوند خلاصه می‌کند:

گزینهکارچه زمانی
-zفشرده‌سازی در مسیر انتقاللینک کند؛ نه برای فایل‌های از قبل فشرده
-Hحفظ hard linkهابکاپ‌های مبتنی بر link-dest
-A -Xحفظ ACL و ویژگی‌های توسعه‌یافتهانتقال کامل سیستم یا پوشه‌های دارای ACL
--deleteحذف فایل‌هایی که در منبع نیستندآینهٔ دقیق؛ همراه با -n تست شود
--partialنگه داشتن فایل نیمه‌منتقل‌شدهفایل‌های بزرگ روی لینک ناپایدار
--info=progress2پیشرفت کل انتقالبه‌جای -P برای هزاران فایل
--bwlimit=5000سقف KB/sسرور تولیدی در ساعت کاری
--numeric-idsانتقال UID/GID عددیوقتی نام کاربران در مقصد متفاوت است
-n / --dry-runشبیه‌سازی بدون تغییرپیش از هر --delete

-c و هزینهٔ آن

گزینهٔ -c (checksum) به‌جای اندازه و زمان، محتوای همهٔ فایل‌ها را در دو طرف هش می‌کند. دقیق‌تر است اما هر فایل باید کامل خوانده شود؛ روی چند صد گیگابایت، این یعنی ساعت‌ها IO اضافی. فقط وقتی از آن استفاده کنید که به زمان تغییر فایل‌ها اعتماد ندارید.

انتقال بین دو سرور روی SSH

شکل متداول دستور برای انتقال سایت از سرور قدیمی به سرور جدید که SSH روی پورت 2222 گوش می‌دهد:

rsync -aHz --info=progress2 --partial \
  -e "ssh -p 2222 -i ~/.ssh/migrate_key" \
  --exclude-from=exclude.txt \
  /var/www/shop/ deploy@203.0.113.20:/var/www/shop/

فایل exclude.txt الگوهایی مثل cache/، node_modules/، *.log و .git/ را در خود دارد که ارزشی برای انتقال ندارند. برای انتقال نهایی در لحظهٔ جابه‌جایی، همین دستور را با --delete دوباره اجرا کنید تا مقصد دقیقاً آینهٔ منبع شود؛ اجرای دوم فقط فایل‌های تغییرکرده از زمان اجرای اول را می‌فرستد و معمولاً در چند دقیقه تمام می‌شود، که زمان خاموشی سایت را به حداقل می‌رساند.

rsync باید در هر دو طرف نصب باشد

برخلاف scp، rsync در سمت remote هم به باینری rsync نیاز دارد. خطای «rsync: command not found» یا «connection unexpectedly closed» تقریباً در همهٔ موارد یعنی بسته در سرور مقصد نصب نیست. گزینه‌های جدیدتر مثل --compress-choice=zstd به نسخهٔ 3.2 به بعد در هر دو طرف نیاز دارند.

بکاپ افزایشی با link-dest

قدرتمندترین کاربرد rsync، ساخت بکاپ‌های روزانه‌ای است که هر کدام مانند یک کپی کامل به نظر می‌رسند، ولی فقط به اندازهٔ فایل‌های تغییرکرده فضا می‌گیرند. گزینهٔ --link-dest به rsync می‌گوید اگر فایل در بکاپ قبلی بدون تغییر وجود دارد، به‌جای کپی، یک hard link به همان بسازد:

#!/bin/bash
SRC=/var/www/
DST=/backup/shop
TODAY=$(date +%F)
rsync -aH --delete --link-dest="$DST/latest" "$SRC" "$DST/$TODAY/"
ln -snf "$DST/$TODAY" "$DST/latest"
find "$DST" -maxdepth 1 -type d -mtime +30 -exec rm -rf {} +

هر پوشهٔ تاریخ‌دار یک نمای کامل از آن روز است و حذف هر کدام، سایر بکاپ‌ها را خراب نمی‌کند، چون hard link تا وقتی یک ارجاع باقی است داده را نگه می‌دارد. فایل‌های بزرگی که هر روز اندکی تغییر می‌کنند (مثل دیتابیس) در این مدل هر بار کامل ذخیره می‌شوند؛ برای آن‌ها ابزارهای حذف دادهٔ تکراری مثل Restic یا Borg مناسب‌ترند. این اسکریپت را می‌توان روی یک سرور مجازی ایران جداگانه به‌عنوان مقصد بکاپ اجرا کرد تا داده خارج از سرور اصلی و در دیتاسنتری دیگر نگهداری شود.

محافظت در برابر --delete

اگر منبع به اشتباه خالی باشد (مثلاً دیسک mount نشده)، --delete همهٔ مقصد را پاک می‌کند. دو محافظ ساده: پیش از اجرا بررسی کنید منبع خالی نیست، و از --backup --backup-dir=/backup/deleted/$TODAY استفاده کنید تا فایل‌های حذف یا بازنویسی‌شده به‌جای نابودی، به پوشه‌ای جداگانه منتقل شوند. گزینهٔ --max-delete=1000 نیز اجرای عملیات را در صورت حذف بیش از حد انتظار متوقف می‌کند.

کارایی: چه زمانی فشرده‌سازی و دلتا به ضرر شماست

الگوریتم دلتا روی CPU هر دو طرف هزینه دارد. در شبکهٔ داخلی گیگابیتی یا بین دو سرور در یک دیتاسنتر، ارسال کامل فایل اغلب سریع‌تر از محاسبهٔ checksum بلوک‌هاست؛ گزینهٔ -W (whole-file) دلتا را خاموش می‌کند. همین منطق برای -z صادق است: فشرده‌سازی فایل‌های تصویری، ویدئو و آرشیوهای zip فقط CPU می‌سوزاند. با --skip-compress پسوندهای فشرده را مستثنا کنید یا روی لینک پرسرعت -z را کلاً حذف کنید.

فایل‌های حجیم و اتصال ناپایدار

برای فایل‌های چند ده گیگابایتی مثل ایمیج ماشین مجازی، --inplace فایل مقصد را مستقیماً به‌روز می‌کند و نیاز به فضای موقت برای نسخهٔ جدید را از بین می‌برد (اما فایل نیمه‌کاره را در حین انتقال خراب نگه می‌دارد، پس برای بکاپ مناسب نیست). --append-verify برای ادامهٔ انتقال فایلی که فقط به انتهایش اضافه شده (لاگ، آرشیو در حال نوشتن) مفید است. روی لینک‌های ناپایدار، rsync را داخل یک حلقه با چند تلاش مجدد اجرا کنید؛ به لطف --partial هر تلاش از جایی ادامه می‌دهد که تلاش قبلی متوقف شد.

اتوماسیون امن با کلید محدودشده

وقتی rsync را در cron یا systemd timer قرار می‌دهید، کلید SSH بدون رمز روی سرور می‌ماند و هر کس به آن برسد، به سرور مقصد هم می‌رسد. راه حل، محدود کردن کلید در authorized_keys سرور مقصد به یک دستور مشخص است. اسکریپت rrsync که همراه خود rsync عرضه می‌شود دقیقاً برای همین ساخته شده:

command="/usr/bin/rrsync -ro /var/www/",no-agent-forwarding,no-port-forwarding,no-pty ssh-ed25519 AAAA... backup@nas

با این خط، کلید فقط می‌تواند rsync را در حالت فقط‌خواندنی و فقط زیر /var/www/ اجرا کند؛ نه shell باز می‌شود و نه مسیر دیگری قابل دسترسی است. اگر لازم است مالکیت فایل‌ها (که نیازمند root در مقصد است) حفظ شود، به‌جای اجازهٔ ورود root، از --fake-super استفاده کنید که اطلاعات مالک و مجوز را در ویژگی‌های توسعه‌یافتهٔ فایل ذخیره می‌کند و برای کاربر عادی هم کار می‌کند. در نهایت، هر بکاپ خودکار بدون تست بازیابی فقط یک امید است؛ ماهانه یک فایل تصادفی را از بکاپ برگردانید و با منبع مقایسه کنید.

جمع‌بندی

rsync با الگوریتم دلتا، ادامهٔ انتقال نیمه‌کاره و اجرای روی SSH، ابزار استاندارد انتقال و بکاپ فایل بین سرورهای لینوکس است. گزینه‌های -aH، --delete با dry run، --link-dest برای بکاپ افزایشی و کلید محدودشده با rrsync برای اتوماسیون، مجموعه‌ای است که با آن می‌توان مهاجرت سایت را با چند دقیقه خاموشی و بکاپ روزانه را با حداقل فضا انجام داد. تنها قاعدهٔ غیرقابل چشم‌پوشی: پیش از هر دستوری که حذف می‌کند، یک بار با -n نتیجه را ببینید.

سوالات متداول

تفاوت rsync با scp چیست و چرا scp کافی نیست؟

scp هر بار همهٔ فایل‌ها را کامل کپی می‌کند، انتقال قطع‌شده را از اول شروع می‌کند و hard link و برخی ویژگی‌ها را حفظ نمی‌کند. rsync فقط تفاوت‌ها را می‌فرستد، ادامه می‌دهد و با -a تقریباً همهٔ ویژگی‌های فایل را نگه می‌دارد. OpenSSH جدید حتی scp را روی پروتکل SFTP اجرا می‌کند و توسعهٔ آن عملاً متوقف شده است.

خطای «rsync error: some files/attrs were not transferred (code 23)» یعنی چه؟

کد 23 یعنی بخشی از فایل‌ها منتقل شده‌اند اما بعضی به دلیل مجوز، حذف در حین انتقال یا عدم امکان تنظیم مالک، کامل نشده‌اند. خطوط بالاتر خروجی فایل‌های مشکل‌دار را نام می‌برند. اگر فقط مربوط به مالکیت است، اجرای rsync بدون -o -g یا با --fake-super مشکل را حل می‌کند. کد 24 مشابه است و فقط به فایل‌هایی اشاره دارد که در میانهٔ انتقال ناپدید شده‌اند و معمولاً بی‌ضرر است.

آیا rsync برای بکاپ دیتابیس MySQL مناسب است؟

کپی مستقیم پوشهٔ دادهٔ MySQL در حال اجرا، فایل‌های ناسازگار تولید می‌کند. ابتدا با mysqldump یا mariabackup یک خروجی سازگار بسازید و سپس همان خروجی را با rsync منتقل کنید. برای فایل‌های dump بزرگ که هر روز تغییر می‌کنند، الگوریتم دلتا rsync حجم انتقال را به‌طور محسوسی کم می‌کند.

چگونه سرعت انتقال rsync را در ساعت کاری محدود کنم؟

گزینهٔ --bwlimit سقف انتقال را بر حسب KB/s تعیین می‌کند؛ مقدار --bwlimit=10m معادل 10 MB/s است. برای کاهش فشار روی دیسک و CPU سرور تولیدی، دستور را با nice -n 19 ionice -c3 آغاز کنید تا فقط از منابع بیکار استفاده کند.

آیا می‌توان rsync را بدون SSH و با daemon خودش اجرا کرد؟

بله، حالت daemon روی پورت 873 با پیکربندی /etc/rsyncd.conf ماژول‌هایی تعریف می‌کند که بدون سربار رمزنگاری در دسترس هستند و در شبکهٔ داخلی سریع‌تر است. اما ترافیک رمزنگاری نمی‌شود و احراز هویت ضعیفی دارد؛ روی اینترنت هرگز از آن بدون تونل استفاده نکنید.