اگر تا به حال در عیبیابی خطای «Permission denied» روی سروری مبتنی بر RHEL گیر کردهاید که مجوزهای فایل کاملاً درست بودند، به احتمال زیاد با SELinux روبهرو بودهاید؛ و «غیرفعالش کنید» پاسخ درستی نیست. SELinux و همتای آن در اوبونتو و دبیان، AppArmor، لایهٔ کنترل دسترسی اجباری (Mandatory Access Control) هستند که حتی وقتی مهاجم کنترل یک پروسه مثل Nginx یا PHP-FPM را به دست میگیرد، او را به محدودهٔ از پیش تعریفشدهٔ همان پروسه محدود میکنند. این مقاله توضیح میدهد این دو سیستم چگونه کار میکنند، چه تفاوتی دارند، در سناریوهای واقعی هاستینگ چه خطاهایی میسازند و چگونه بدون خاموش کردن آنها مشکل را حل کنید.
کنترل دسترسی اختیاری در برابر اجباری
مدل سنتی لینوکس (مالک، گروه، مجوزهای rwx) کنترل دسترسی اختیاری یا DAC است: مالک هر فایل خودش تصمیم میگیرد چه کسی به آن دسترسی داشته باشد، و root از همهٔ این قواعد معاف است. مشکل اینجاست که هر پروسه با تمام اختیارات کاربری که آن را اجرا کرده عمل میکند؛ وبسروری که با www-data اجرا میشود میتواند هر فایلی را که www-data میخواند، بخواند.
MAC چه چیزی اضافه میکند
در کنترل دسترسی اجباری، یک سیاست سراسری که مدیر سیستم تعریف میکند و خود پروسه نمیتواند تغییرش دهد، بالاتر از DAC قرار میگیرد. حتی اگر مجوز فایل اجازه دهد، سیاست MAC میتواند بگوید «پروسهٔ وبسرور حق خواندن کلیدهای SSH را ندارد». بررسی MAC بعد از DAC انجام میشود؛ یعنی اگر مجوز فایل دسترسی را رد کند، MAC اصلاً وارد عمل نمیشود، و اگر DAC اجازه دهد، MAC حرف آخر را میزند.
SELinux چگونه کار میکند
SELinux در RHEL، AlmaLinux، Rocky و Fedora بهطور پیشفرض فعال است. اساس کار آن برچسبگذاری است: هر پروسه، فایل، پورت و سوکت یک برچسب امنیتی (security context) دارد و سیاست تعیین میکند کدام برچسب پروسه به کدام برچسب شیء چه عملی میتواند انجام دهد.
خواندن برچسبها
برچسب چهار بخش دارد: کاربر، نقش، نوع (type) و سطح. در عمل تقریباً در همهٔ موارد با بخش «نوع» سروکار دارید. گزینهٔ -Z در دستورهای رایج برچسب را نشان میدهد:
ls -Z /var/www/html/index.php
# unconfined_u:object_r:httpd_sys_content_t:s0 index.php
ps -eZ | grep nginx
# system_u:system_r:httpd_t:s0 nginx: worker process
پروسهٔ Nginx در دامنهٔ httpd_t اجرا میشود و سیاست targeted به این دامنه اجازه میدهد فایلهای نوع httpd_sys_content_t را بخواند، در httpd_sys_rw_content_t بنویسد و به پورتهای نوع http_port_t متصل شود. هر چیز دیگری رد و در لاگ audit ثبت میشود.
حالتها و Booleanها
SELinux سه حالت دارد: enforcing (سیاست اعمال میشود)، permissive (فقط لاگ میگیرد) و disabled. حالت فعلی را با getenforce میبینید و با setenforce 0 موقتاً به permissive میروید. Booleanها کلیدهای از پیش تعریفشدهای هستند که رفتارهای رایج را بدون نوشتن سیاست تغییر میدهند؛ برای مثال httpd_can_network_connect به وبسرور اجازه میدهد به سرویسهای شبکه (مثل دیتابیس روی سرور دیگر یا یک API) متصل شود.
AppArmor چگونه کار میکند
AppArmor در اوبونتو، دبیان و SUSE پیشفرض است. برخلاف SELinux، AppArmor بهجای برچسب از مسیر فایل استفاده میکند: برای هر برنامه یک پروفایل در /etc/apparmor.d/ (مثلاً usr.sbin.mysqld) نوشته میشود که میگوید آن باینری به کدام مسیرها با چه حقی دسترسی دارد.
پروفایلها و حالتهای enforce و complain
هر پروفایل مستقل از دیگران در حالت enforce یا complain (معادل permissive) قرار میگیرد. برنامهای که پروفایل ندارد کاملاً نامحدود است؛ به همین دلیل AppArmor در حالت پیشفرض اوبونتو فقط چند سرویس مشخص مثل MySQL، snapd، CUPS و برخی ابزارهای شبکه را محدود میکند و Nginx یا PHP-FPM بدون پروفایل اجرا میشوند.
sudo aa-status
sudo aa-complain /etc/apparmor.d/usr.sbin.mysqld
sudo aa-enforce /etc/apparmor.d/usr.sbin.mysqld
sudo apparmor_parser -r /etc/apparmor.d/usr.sbin.mysqld
نمونهای از یک قاعده در پروفایل MySQL: /var/lib/mysql/** rwk, یعنی خواندن، نوشتن و قفل روی همهٔ فایلهای زیر این مسیر مجاز است. این سادگی هم نقطهٔ قوت AppArmor (پروفایلها را میتوان با چشم خواند) و هم محدودیت آن است: اگر فایل با مسیر دیگری mount یا hard link شود، قاعده آن را پوشش نمیدهد.
مقایسهٔ SELinux و AppArmor
| معیار | SELinux | AppArmor |
|---|---|---|
| مبنای تصمیم | برچسب (context) روی inode | مسیر فایل |
| توزیعهای پیشفرض | RHEL، AlmaLinux، Rocky، Fedora | Ubuntu، Debian، SUSE |
| سیاست پیشفرض | targeted: دهها سرویس محدود | تنها چند سرویس دارای پروفایل |
| منحنی یادگیری | بالا؛ ابزارهای کمکی زیاد | پایین؛ پروفایل خوانا |
| حالت تشخیصی | permissive سراسری یا به ازای دامنه | complain به ازای هر پروفایل |
| پوشش شبکه و پورتها | کامل (برچسب پورت) | محدود |
| ابزار عیبیابی | ausearch، sealert، audit2allow | aa-logprof، aa-genprof |
| رفتار پس از انتقال فایل | برچسب ممکن است اشتباه بماند | مسیر جدید خودکار پوشش میگیرد |
جمعبندی جدول این است که SELinux دقیقتر و فراگیرتر، و AppArmor سادهتر و کمدردسرتر است. در عمل انتخاب با شما نیست؛ توزیع آن را تعیین میکند.
سناریوهای واقعی در سرورهای هاستینگ
بیشتر برخوردهای مدیران با SELinux در چند الگوی تکراری خلاصه میشود.
وبسایت در مسیر غیراستاندارد
وقتی ریشهٔ سایت را بهجای /var/www در /srv/sites/shop قرار میدهید، فایلها برچسب var_t یا default_t میگیرند و Nginx خطای 403 میدهد با اینکه مجوز 755 دارند. راه درست، تعریف دائمی برچسب برای مسیر جدید و اعمال آن است:
semanage fcontext -a -t httpd_sys_content_t "/srv/sites(/.*)?"
semanage fcontext -a -t httpd_sys_rw_content_t "/srv/sites/shop/storage(/.*)?"
restorecon -Rv /srv/sites
استفاده از chcon بهتنهایی کافی نیست، چون با restorecon بعدی یا relabel سیستم از بین میرود؛ همواره ابتدا قاعده را با semanage ثبت کنید.
اتصال PHP به دیتابیس یا API خارجی
اگر PHP-FPM روی سرور RHEL نمیتواند به MySQL روی سرور دیگر یا به درگاه پرداخت وصل شود، در حالی که curl از خط فرمان کار میکند، تقریباً در همهٔ موارد Boolean مربوطه خاموش است: setsebool -P httpd_can_network_connect on (گزینهٔ -P تغییر را دائمی میکند). برای اتصال فقط به دیتابیس، Boolean محدودتر httpd_can_network_connect_db ترجیح دارد.
پورت غیراستاندارد و تغییر مسیر داده در AppArmor
اجرای Nginx روی پورت 8090 در SELinux با خطای «bind() failed: Permission denied» متوقف میشود، چون این پورت برچسب http ندارد؛ semanage port -a -t http_port_t -p tcp 8090 مشکل را حل میکند. در طرف اوبونتو، رایجترین مورد جابهجایی پوشهٔ دادهٔ MySQL به دیسک دیگر است: MySQL با پیام مبهم «Can't create/write to file» بالا نمیآید تا وقتی مسیر جدید به پروفایل AppArmor اضافه شود. فایل /etc/apparmor.d/local/usr.sbin.mysqld برای همین افزودنیهای محلی در نظر گرفته شده تا بهروزرسانی بسته آنها را بازنویسی نکند.
عیبیابی سیستماتیک بهجای غیرفعال کردن
هر رد دسترسی توسط SELinux بهصورت رکورد AVC در لاگ audit ثبت میشود. روند درست عیبیابی چهار مرحله دارد:
- با
ausearch -m AVC -ts recentردهای چند دقیقهٔ اخیر را ببینید؛ بستهٔsetroubleshoot-serverهمین اطلاعات را باsealert -a /var/log/audit/audit.logبه زبان قابل فهم و همراه با پیشنهاد راه حل نمایش میدهد. - بررسی کنید آیا یک Boolean آماده مشکل را حل میکند:
getsebool -a | grep httpd. - اگر مسئله برچسب فایل است، آن را با semanage و restorecon اصلاح کنید.
- تنها در صورتی که هیچکدام پاسخ نداد، با
audit2allow -a -M mypolicyیک ماژول سیاست سفارشی بسازید و پیش از نصب باsemodule -i، محتوای فایل.teرا بخوانید تا مطمئن شوید بیش از حد نیاز اجازه نمیدهد.
در AppArmor مسیر مشابهی وجود دارد: ردها در dmesg یا journalctl -k با عبارت apparmor="DENIED" دیده میشوند و aa-logprof آنها را یکییکی نشان میدهد و پیشنهاد میکند به پروفایل اضافه شوند. غیرفعال کردن کامل SELinux با SELINUX=disabled در /etc/selinux/config یک پیامد پنهان دارد که بعداً گریبانگیر میشود: فایلهای جدید بدون برچسب ساخته میشوند و فعال کردن دوباره نیازمند relabel کامل دیسک است که روی سرور پرفایل ساعتها طول میکشد. اگر سرور شما را تیم دیگری نگهداری میکند، از آنها بخواهید بهجای خاموش کردن، سیاست را اصلاح کنند؛ این یکی از معیارهای تشخیص یک سرویس مدیریت سرور حرفهای است.
جمعبندی
SELinux و AppArmor نه مانع، بلکه آخرین خط دفاع سرور در برابر پروسهای هستند که از کنترل خارج شده است. SELinux با برچسبگذاری فراگیر در توزیعهای خانوادهٔ RHEL و AppArmor با پروفایلهای مسیرمحور در اوبونتو و دبیان، هر دو هدف یکسانی دارند و هر دو با چند دستور قابل عیبیابیاند. قاعدهٔ طلایی این است: ابتدا permissive یا complain، سپس خواندن لاگ، سپس Boolean یا برچسب درست، و هرگز disabled.
سوالات متداول
آیا میتوان SELinux را روی اوبونتو یا AppArmor را روی AlmaLinux نصب کرد؟
از نظر فنی بله، چون هر دو ماژولهای امنیتی کرنل (LSM) هستند، اما سیاستها و پروفایلهای پیشفرض برای بستههای همان توزیع نوشته شدهاند و خارج از آن عملاً از صفر باید نوشته شوند. این کار برای سرور تولیدی پیشنهاد نمیشود؛ از سیستمی که توزیع شما همراه دارد استفاده کنید.
آیا SELinux سرعت سرور را کم میکند؟
سربار بررسی سیاست در هر فراخوانی سیستمی وجود دارد اما بهعنوان قاعدهٔ سرانگشتی در حد چند درصد و در بارهای وب معمولاً غیرقابل اندازهگیری است. اگر سرور شما کند است، علت تقریباً هرگز SELinux نیست.
بعد از انتقال سایت با rsync یا tar، چرا SELinux فایلها را رد میکند؟
ابزارهای انتقال معمولاً برچسب منبع را منتقل میکنند یا فایلها را با برچسب پوشهٔ موقت میسازند. پس از هر انتقال یا بازیابی بکاپ، یک بار restorecon -Rv روی مسیر مقصد اجرا کنید تا برچسبها بر اساس قواعد ثبتشده بازسازی شوند.
Docker و کانتینرها با SELinux چه رابطهای دارند؟
در توزیعهای RHEL، Docker و Podman هر کانتینر را در دامنهٔ container_t اجرا میکنند و برای mount کردن پوشهٔ میزبان باید از پسوند :z یا :Z در گزینهٔ volume استفاده کنید تا برچسب مناسب روی پوشه اعمال شود؛ در غیر این صورت کانتینر به دادههای mount شده دسترسی نخواهد داشت.
چگونه بفهمم مشکل از SELinux است یا جای دیگر؟
سریعترین روش setenforce 0 و تکرار عملیات است. اگر مشکل برطرف شد، با setenforce 1 برگردید و از لاگ audit راه حل دقیق را پیدا کنید. اگر برطرف نشد، سراغ مجوزهای فایل، فایروال یا پیکربندی خود سرویس بروید.