وقتی ابزارهایی مانند ping و ss به شما می‌گویند «اتصال هست» اما کاربران همچنان از قطعی یا کندی شکایت دارند، تنها راه قطعی برای فهمیدن ماجرا، دیدن خود بسته‌هاست. tcpdump ابزار خط فرمان استاندارد لینوکس برای شنود (Capture) و تحلیل ترافیک شبکه است: هر بسته‌ای که از کارت شبکه سرور عبور می‌کند را می‌گیرد، بر اساس فیلتر شما غربال می‌کند و خلاصه‌ای خوانا از آن چاپ می‌کند یا برای تحلیل در Wireshark ذخیره می‌کند. با tcpdump می‌توان فهمید آیا بسته‌های SYN کاربر اصلاً به سرور می‌رسند، چرا DNS کند است، چه کسی سرور را اسکن می‌کند و کدام اتصال با RST قطع می‌شود. در این آموزش از نصب و گزینه‌های اساسی تا زبان فیلتر BPF، خواندن خروجی و چند سناریوی عیب‌یابی واقعی را پوشش می‌دهیم.

tcpdump چیست و کجا در جعبه‌ابزار مدیر سرور قرار می‌گیرد؟

tcpdump روی کتابخانه libpcap بنا شده است؛ همان کتابخانه‌ای که Wireshark، nmap و بسیاری ابزارهای دیگر برای دسترسی به بسته‌های خام استفاده می‌کنند. کرنل یک نسخه از هر بسته دریافتی یا ارسالی را به سوکت شنود تحویل می‌دهد و فیلتر BPF (Berkeley Packet Filter) پیش از رسیدن به فضای کاربر اعمال می‌شود، بنابراین فیلتر دقیق نه تنها خروجی را خواناتر می‌کند بلکه بار پردازشی را هم کاهش می‌دهد.

تفاوت با ss، netstat و ابزارهای وضعیت

ss وضعیت سوکت‌ها را از دید کرنل نشان می‌دهد: چه پورتی باز است و چه اتصالی در چه حالتی قرار دارد. tcpdump یک سطح پایین‌تر کار می‌کند و خود بسته‌ها را نشان می‌دهد، مستقل از این‌که برنامه‌ای آن‌ها را پذیرفته باشد یا نه. اگر بسته‌ای در tcpdump دیده نمی‌شود، مشکل پیش از سرور شماست (فایروال ارائه‌دهنده، مسیریابی، DNS)؛ اگر دیده می‌شود ولی پاسخی نمی‌رود، مشکل داخل سرور است (فایروال محلی، سرویس خاموش). همین تقسیم‌بندی ساده، نیمی از عیب‌یابی‌های شبکه را کوتاه می‌کند.

نصب tcpdump و اولین شنود

sudo apt install tcpdump         # Debian / Ubuntu
sudo dnf install tcpdump         # AlmaLinux / Rocky
sudo tcpdump -D                  # فهرست رابط‌های شبکه قابل شنود
sudo tcpdump -i eth0 -nn -c 20   # بیست بسته از رابط eth0

اجرای tcpdump به دسترسی root یا قابلیت CAP_NET_RAW نیاز دارد. گزینه -i رابط را انتخاب می‌کند و مقدار any همه رابط‌ها را هم‌زمان می‌گیرد (با این تفاوت که در حالت any برخی اطلاعات سطح پیوند داده مانند آدرس MAC از دست می‌رود). بدون -c شنود تا فشردن Ctrl+C ادامه می‌یابد و در انتها آماری از بسته‌های گرفته‌شده و بسته‌های از دست رفته (dropped by kernel) چاپ می‌شود.

گزینه‌هایی که در هر اجرا به کار می‌آیند

گزینهکارکردتوضیح
-nnبدون تبدیل IP به نام و پورت به نام سرویسسریع‌تر و بدون کوئری DNS اضافی
-i IFACEانتخاب رابطeth0، ens3 یا any
-c Nتوقف پس از N بستهجلوگیری از پر شدن ترمینال
-s Nطول گرفته‌شده از هر بسته (snaplen)پیش‌فرض 262144؛ برای فقط سرآیندها 96 کافی است
-w FILEذخیره خام در فایل pcapبرای Wireshark
-r FILEخواندن از فایل به‌جای رابطتحلیل آفلاین
-v / -vvجزئیات بیشتر (TTL، checksum، گزینه‌ها)عیب‌یابی عمیق
-A / -Xنمایش محتوا به‌صورت ASCII / هگزدیدن درخواست HTTP متنی
-ttttمهر زمانی کامل با تاریخمطابقت با لاگ‌ها
-lبافر خطی خروجیوقتی به grep یا tee پایپ می‌کنید

زبان فیلتر BPF: دیدن فقط آنچه مهم است

بدون فیلتر، روی یک سرور وب معمولی در هر لحظه هزاران خط چاپ می‌شود و هیچ چیز قابل تحلیل نیست. فیلترها از سه نوع عبارت ساخته می‌شوند: نوع (host، net، port، portrange)، جهت (src، dst) و پروتکل (tcp، udp، icmp، arp)، و با and، or و not ترکیب می‌شوند:

sudo tcpdump -nn -i eth0 port 443
sudo tcpdump -nn -i eth0 host 203.0.113.7 and port 80
sudo tcpdump -nn -i eth0 src net 10.0.0.0/8 and not port 22
sudo tcpdump -nn -i eth0 udp port 53
sudo tcpdump -nn -i eth0 'tcp[tcpflags] & (tcp-syn) != 0 and tcp[tcpflags] & (tcp-ack) == 0'
sudo tcpdump -nn -i eth0 icmp

حذف نویز نشست SSH خودتان

وقتی از طریق SSH شنود می‌کنید، خروجی tcpdump خودش ترافیک SSH تولید می‌کند و آن ترافیک دوباره در خروجی ظاهر می‌شود؛ یک حلقه بازخورد که ترمینال را پر می‌کند. راه‌حل، افزودن not port 22 (یا پورت SSH خودتان) و ترجیحاً not host به همراه آدرس IP خودتان به هر فیلتر است. اگر فیلتر پیچیده‌ای دارید، آن را داخل کوتیشن تک بگذارید تا پوسته، پرانتز و علامت‌های ویژه را تفسیر نکند.

خواندن خروجی tcpdump خط به خط

14:02:31.118221 IP 198.51.100.4.52114 > 203.0.113.10.443: Flags [S], seq 1829304, win 64240, options [mss 1460,sackOK,TS val 1 ecr 0,nop,wscale 7], length 0
14:02:31.118280 IP 203.0.113.10.443 > 198.51.100.4.52114: Flags [S.], seq 99112, ack 1829305, win 65160, options [mss 1460,...], length 0
14:02:31.140101 IP 198.51.100.4.52114 > 203.0.113.10.443: Flags [.], ack 1, win 502, length 0
14:02:31.140822 IP 198.51.100.4.52114 > 203.0.113.10.443: Flags [P.], seq 1:518, ack 1, length 517

هر خط با مهر زمانی شروع می‌شود، سپس پروتکل، آدرس و پورت مبدأ، علامت > و آدرس و پورت مقصد. بخش Flags مهم‌ترین قسمت است: [S] درخواست اتصال (SYN)، [S.] پاسخ SYN-ACK، [.] فقط ACK، [P.] داده همراه با PUSH، [F.] پایان مؤدبانه اتصال و [R] یا [R.] قطع ناگهانی (Reset). سه خط اول نمونه بالا، دست‌دهی سه‌مرحله‌ای کامل است و خط چهارم شروع ارسال داده (در اینجا ClientHello مربوط به TLS با 517 بایت) را نشان می‌دهد. مقادیر seq و ack به‌صورت پیش‌فرض نسبی چاپ می‌شوند تا خواندن ساده‌تر باشد؛ گزینه -S اعداد مطلق را نشان می‌دهد. win اندازه پنجره دریافت است و mss بیشینه اندازه قطعه که برای عیب‌یابی MTU اهمیت دارد.

سناریوهای عملی عیب‌یابی با tcpdump

سایت از برخی شبکه‌ها باز نمی‌شود

از کاربر بخواهید سایت را باز کند و هم‌زمان با فیلتر host به همراه آدرس کاربر and port 443 شنود کنید. سه حالت ممکن است: اگر هیچ SYN نمی‌بینید، بسته‌ها پیش از رسیدن به سرور حذف می‌شوند (فیلترینگ، فایروال ارائه‌دهنده، مسیریابی اشتباه). اگر SYN می‌رسد ولی سرور SYN-ACK نمی‌فرستد، فایروال محلی یا backlog پر مقصر است. اگر SYN-ACK می‌رود ولی ACK برنمی‌گردد، مسیر برگشت مشکل دارد که معمولاً به مسیریابی نامتقارن یا MTU مربوط است.

DNS کند یا ناموفق

با udp port 53 هر کوئری و پاسخ را با فاصله زمانی می‌بینید. اگر پرسش‌ها می‌روند و پاسخی نمی‌آید، DNS resolver تنظیم‌شده در /etc/resolv.conf یا systemd-resolved در دسترس نیست. اگر پاسخ‌ها کد SERVFAIL یا NXDOMAIN دارند، مشکل در خود رکورد است. فاصله زمانی بین کوئری و پاسخ، تأخیر واقعی resolver را نشان می‌دهد که اغلب علت پنهان کندی اتصال به APIهای خارجی است.

دیدن محتوای درخواست‌های HTTP متنی

sudo tcpdump -nn -i eth0 -A -s 0 'tcp port 80 and (((ip[2:2] - ((ip[0]&0xf)<<2)) - ((tcp[12]&0xf0)>>2)) != 0)'

این فیلتر فقط بسته‌های با بار داده را نشان می‌دهد و با -A خطوط درخواست و سرآیندهای HTTP را به‌صورت متن می‌بینید؛ برای فهمیدن این‌که یک پراکسی یا CDN چه هدرهایی (مثل X-Forwarded-For) به سرور می‌رساند بسیار کاربردی است. روی پورت 443 این کار ممکن نیست چون محتوا با TLS رمز شده است؛ تنها می‌توانید SNI را در ClientHello ببینید که نام دامنه درخواستی را آشکار می‌کند.

تشخیص اسکن پورت و SYN Flood

اگر فیلتر فقط-SYN را اجرا کنید و یک آدرس در زمان کوتاهی به ده‌ها پورت مختلف SYN فرستاد، اسکن پورت در جریان است. اگر هزاران SYN از آدرس‌های متنوع به یک پورت می‌رسند و دست‌دهی کامل نمی‌شود، با SYN Flood مواجه هستید. در این حالت با tcpdump -c 1000 -w flood.pcap یک نمونه بگیرید، با tcpdump -r و awk آدرس‌ها و الگوها را استخراج کنید و قوانین فایروال یا محدودسازی نرخ را بر اساس آن تنظیم کنید. اگر حجم حمله فراتر از ظرفیت لینک سرور است، تنها یک CDN یا سرویس پالایش ترافیک در لبه شبکه می‌تواند آن را جذب کند.

ذخیره شنود و تحلیل در Wireshark

برای تحلیل دقیق، خروجی را با -w در قالب pcap ذخیره کنید و به سیستم خود منتقل کنید. Wireshark با قابلیت دنبال کردن جریان TCP (Follow TCP Stream)، نمودار زمان رفت و برگشت و تشخیص خودکار ارسال مجدد، چیزهایی را نشان می‌دهد که در خروجی متنی دیدنشان دشوار است. برای شنودهای طولانی از چرخش فایل استفاده کنید تا دیسک پر نشود:

sudo tcpdump -nn -i eth0 -s 0 -w /var/tmp/cap-%Y%m%d-%H%M.pcap -G 600 -W 12 port 443
# هر 600 ثانیه فایل جدید، حداکثر 12 فایل (دو ساعت) و سپس بازنویسی
scp user@server:/var/tmp/cap-*.pcap ./

ملاحظات امنیتی و عملکردی

  • حریم خصوصی: فایل pcap می‌تواند شامل رمزهای عبور متنی، کوکی‌ها و داده کاربران باشد. آن را رمزگذاری‌شده منتقل کنید و پس از تحلیل حذف کنید. روی سرورهای دارای داده حساس، شنود باید مستند و محدود به حداقل زمان لازم باشد.
  • ترافیک رمزشده: tcpdump محتوای HTTPS را نمی‌تواند بخواند؛ تنها فراداده (آدرس، پورت، SNI، اندازه و زمان‌بندی) دیده می‌شود. این محدودیت همان دلیلی است که داشتن گواهی SSL روی همه سرویس‌ها اهمیت دارد.
  • سربار: روی رابط‌های پرترافیک، شنود بدون فیلتر می‌تواند پردازنده را درگیر و بسته‌ها را drop کند. فیلتر دقیق، -s کوچک و -c یا -G محدودکننده را به کار ببرید.

جمع‌بندی

tcpdump پایین‌ترین و در عین حال صادق‌ترین نقطه مشاهده شبکه سرور است: آنچه نشان می‌دهد دقیقاً همان چیزی است که روی سیم رفته یا آمده است. چند گزینه ثابت (-nn -i -c -s -w) و زبان فیلتر BPF با host، port، net و پرچم‌های TCP بیشتر نیازها را پوشش می‌دهد. با تمرکز روی پرچم‌های دست‌دهی می‌توان به سرعت فهمید مشکل پیش از سرور است یا داخل آن، و فایل pcap ذخیره‌شده در Wireshark سایر جزئیات را آشکار می‌کند. فیلتر دقیق، محدودیت زمان و حذف فایل‌های شنود پس از کار، سه عادتی هستند که استفاده از tcpdump را هم ایمن و هم مؤثر نگه می‌دارند.

سوالات متداول

آیا tcpdump محتوای ترافیک HTTPS را نشان می‌دهد؟

خیر. داده‌های داخل اتصال TLS رمز شده‌اند و tcpdump فقط سرآیندهای IP و TCP، نام دامنه در SNI و زمان‌بندی بسته‌ها را نشان می‌دهد. برای دیدن محتوای HTTPS باید روی خود سرور وب، لاگ یا ابزارهای سطح اپلیکیشن را به کار ببرید.

چرا tcpdump بسته‌ای را نشان می‌دهد که فایروال باید آن را مسدود کند؟

tcpdump بسته‌های ورودی را پیش از عبور از فایروال netfilter می‌بیند، چون شنود در سطح پایین‌تری انجام می‌شود. بنابراین دیدن بسته در tcpdump به معنای رسیدن آن به برنامه نیست. برای بسته‌های خروجی برعکس است و tcpdump آن‌ها را پس از فایروال می‌بیند.

تفاوت tcpdump و Wireshark چیست؟

هر دو از libpcap استفاده می‌کنند و فایل‌های pcap آن‌ها با هم سازگار است. tcpdump ابزار خط فرمان و مناسب شنود روی سرور بدون محیط گرافیکی است، در حالی که Wireshark برای تحلیل تعاملی و عمیق با رابط گرافیکی طراحی شده است. روال رایج، شنود با tcpdump روی سرور و تحلیل با Wireshark روی سیستم شخصی است.

آیا اجرای tcpdump روی سرور production خطرناک است؟

با فیلتر دقیق، -s کوچک و محدودیت تعداد یا زمان، سربار tcpdump ناچیز است و روی سرورهای شلوغ هم به‌طور معمول اجرا می‌شود. خطر اصلی حجم فایل‌های pcap و اطلاعات حساس داخل آن‌هاست، نه عملکرد. شنود بدون فیلتر روی لینک‌های چند گیگابیتی را به مدت طولانی اجرا نکنید.