اگر تا به حال دستوری طولانی مانند بازیابی دیتابیس یا انتقال چند گیگابایت فایل را از طریق SSH اجرا کرده‌اید و با قطع شدن اینترنت تمام پیشرفت کار از بین رفته است، با یکی از قدیمی‌ترین دردسرهای مدیریت سرور مواجه شده‌اید. ابزارهای tmux و screen دقیقاً برای حل همین مشکل ساخته شده‌اند: آن‌ها یک نشست ترمینال مستقل از اتصال SSH ایجاد می‌کنند که پس از قطع ارتباط زنده می‌ماند و هر زمان که بخواهید می‌توانید دوباره به آن متصل شوید. در این مقاله می‌آموزید چرا قطع SSH فرایندها را می‌کشد، tmux چگونه کار می‌کند، چه تفاوتی با screen دارد و چگونه با چند کلید میانبر و یک فایل پیکربندی کوتاه، محیط کاری پایداری روی سرور بسازید.

چرا قطع شدن SSH فرایندهای در حال اجرا را از بین می‌برد؟

وقتی به سرور متصل می‌شوید، sshd یک شبه‌ترمینال (pty) می‌سازد و پوسته‌ای مانند bash را به آن متصل می‌کند. هر دستوری که اجرا می‌کنید، فرزند همان پوسته است و ترمینال کنترلی آن همین pty است. وقتی اتصال قطع می‌شود، کرنل سیگنال SIGHUP (Hang Up) را به پوسته می‌فرستد و bash نیز آن را به تمام کارهای فعال خود منتقل می‌کند. رفتار پیش‌فرض اغلب برنامه‌ها در برابر SIGHUP خاتمه است؛ به همین دلیل mysqldump نیمه‌کاره می‌ماند یا apt در میانه ارتقا متوقف می‌شود.

محدودیت nohup و علامت &

راه‌حل سنتی، اجرای دستور با nohup و فرستادن آن به پس‌زمینه است. این روش برای یک دستور ساده کافی است، اما سه ضعف جدی دارد: نمی‌توانید دوباره به خروجی زنده برنامه برگردید، نمی‌توانید ورودی تعاملی بدهید (مثلاً به یک سوال y/n پاسخ دهید) و مدیریت چند کار موازی به سرعت آشفته می‌شود. ابزارهای چندگانه‌ساز ترمینال (Terminal Multiplexer) دقیقاً همین سه ضعف را برطرف می‌کنند.

tmux چیست و چگونه نشست را زنده نگه می‌دارد؟

tmux یک برنامه سرور-کلاینت است. بار اول که آن را اجرا می‌کنید، یک فرایند سرور در پس‌زمینه بالا می‌آید که مالک واقعی شبه‌ترمینال‌هاست؛ کلاینت tmux که در ترمینال SSH شما می‌بینید فقط یک نما از آن نشست است. وقتی اتصال SSH قطع می‌شود، تنها کلاینت از بین می‌رود و سرور tmux به همراه تمام پوسته‌ها و برنامه‌های داخل آن به کار ادامه می‌دهد. این جداسازی همان چیزی است که به آن «Detach» می‌گویند و اتصال مجدد «Attach» نام دارد.

سلسله‌مراتب نشست، پنجره و پنل

در tmux سه سطح وجود دارد: Session (نشست) که مجموعه‌ای از پنجره‌هاست و معمولاً برای یک پروژه یا یک سرور ساخته می‌شود؛ Window (پنجره) که مانند تب مرورگر عمل می‌کند و هر کدام تمام صفحه را می‌گیرد؛ و Pane (پنل) که تقسیم یک پنجره به چند بخش افقی یا عمودی است. درک این سلسله‌مراتب، سایر دستورات را بسیار ساده می‌کند.

نصب tmux و ساخت اولین نشست نام‌دار

tmux در مخازن رسمی تمام توزیع‌های رایج وجود دارد و نسخه‌های اخیر آن (سری 3.x) در Ubuntu 24.04 و AlmaLinux 9 به‌صورت پیش‌فرض در دسترس است:

sudo apt install tmux        # Debian / Ubuntu
sudo dnf install tmux        # AlmaLinux / Rocky / Fedora
tmux -V                      # نمایش نسخه

اجرای tmux بدون آرگومان نشستی با نام عددی می‌سازد که بعداً پیدا کردن آن دشوار است. عادت کنید همواره نام بدهید:

tmux new -s migrate          # ساخت نشست با نام migrate
# ... اجرای کار طولانی ...
# Ctrl+b سپس d  → جدا شدن (Detach)
tmux ls                      # فهرست نشست‌ها
tmux attach -t migrate       # اتصال مجدد

کلید پیشوند (Prefix)

همه میانبرهای tmux با یک کلید پیشوند شروع می‌شوند که به‌صورت پیش‌فرض Ctrl+b است. ابتدا پیشوند را می‌زنید، رها می‌کنید و سپس کلید فرمان را فشار می‌دهید. برای مثال Ctrl+b و بعد d نشست را جدا می‌کند و Ctrl+b و بعد ? فهرست کامل میانبرها را نشان می‌دهد. کاربران screen که به Ctrl+a عادت دارند می‌توانند پیشوند را تغییر دهند که در بخش پیکربندی توضیح داده می‌شود.

مدیریت پنجره‌ها و پنل‌ها برای کار موازی روی سرور

قدرت واقعی tmux زمانی مشخص می‌شود که بخواهید هم‌زمان لاگ Nginx را تماشا کنید، در پنل دیگری فایل پیکربندی را ویرایش کنید و در پنل سوم htop باز باشد؛ همه در یک اتصال SSH. جدول زیر پرکاربردترین میانبرها را خلاصه می‌کند (همه پس از فشردن پیشوند):

کلیدعملکرد
cساخت پنجره جدید
n / pپنجره بعدی / قبلی
0 تا 9پرش مستقیم به پنجره با همان شماره
,تغییر نام پنجره فعلی
%تقسیم عمودی پنل (چپ و راست)
"تقسیم افقی پنل (بالا و پایین)
کلیدهای جهتجابه‌جایی بین پنل‌ها
zبزرگ‌نمایی موقت یک پنل (Zoom)
xبستن پنل فعلی
dجدا شدن از نشست

حالت کپی و پیمایش در خروجی‌های طولانی

در ترمینال عادی برای دیدن خطوط قبلی اسکرول می‌کنید، اما در tmux باید وارد Copy mode شوید: پیشوند و سپس کلید [ را بزنید. حالا با کلیدهای جهت یا PageUp حرکت می‌کنید، با Space شروع انتخاب و با Enter متن را در بافر tmux کپی می‌کنید؛ پیشوند و ] آن را جای‌گذاری می‌کند. اگر گزینه mouse فعال باشد، چرخ ماوس نیز شما را به‌طور خودکار وارد همین حالت می‌کند.

فایل پیکربندی ~/.tmux.conf: تنظیماتی که کار را راحت‌تر می‌کند

tmux هنگام شروع سرور، فایل ~/.tmux.conf را می‌خواند. چند خط زیر رایج‌ترین دردسرهای کاربران تازه‌کار را حل می‌کند:

set -g prefix C-a            # پیشوند مانند screen
unbind C-b
bind C-a send-prefix
set -g mouse on              # انتخاب پنل و اسکرول با ماوس
set -g history-limit 50000   # تعداد خطوط قابل پیمایش
set -g base-index 1          # شماره پنجره‌ها از 1
set -g default-terminal "tmux-256color"
bind r source-file ~/.tmux.conf \; display "reloaded"

نکته درباره history-limit و حافظه

مقدار پیش‌فرض history-limit تنها 2000 خط است که برای لاگ‌های پرحجم کم است، اما افزایش آن به صدها هزار خط در نشست‌هایی با ده‌ها پنل می‌تواند چند صد مگابایت حافظه سرور را اشغال کند. عدد 50000 برای اغلب کارهای مدیریتی تعادل خوبی است. به یاد داشته باشید که این گزینه فقط روی پنل‌های جدید اثر می‌گذارد و برای اعمال کامل باید سرور tmux را با tmux kill-server بازآغاز کنید.

screen: ابزار قدیمی‌تر که هنوز روی بسیاری از سرورها نصب است

GNU screen بیش از سه دهه قدمت دارد و روی سرورهای قدیمی یا سیستم‌هایی با محدودیت نصب بسته، گاهی تنها گزینه موجود است. مفهوم آن مشابه tmux است، اما پیشوند پیش‌فرض Ctrl+a است و مدل پنل‌ها ضعیف‌تر و کمتر مستندشده است. دستورات اصلی عبارت‌اند از:

screen -S backup             # نشست جدید با نام backup
# Ctrl+a سپس d  → Detach
screen -ls                   # فهرست نشست‌ها
screen -r backup             # اتصال مجدد
screen -x backup             # اتصال هم‌زمان چند کاربر به یک نشست

مقایسه عملی tmux و screen

اگر حق انتخاب دارید، tmux گزینه بهتری است: پیکربندی خواناتر، پشتیبانی کامل از پنل‌ها، اسکریپت‌پذیری قوی‌تر و توسعه فعال. screen را زمانی انتخاب کنید که روی سیستمی هستید که tmux ندارد یا به ویژگی اتصال سریال آن (مثلاً screen /dev/ttyUSB0) نیاز دارید.

سناریوهای عملی tmux در مدیریت سرور

اجرای عملیات طولانی و خطرناک

هر کاری که قطع شدنش در میانه راه می‌تواند سرور را در وضعیت ناسازگار رها کند باید داخل tmux اجرا شود: ارتقای توزیع با do-release-upgrade، بازیابی دیتابیس چند گیگابایتی، rsync بین دو سرور، تغییر اندازه فایل‌سیستم و کامپایل از سورس. اگر روی سرور مجازی خود چنین کاری را بدون tmux شروع کرده‌اید، تا پایان آن به اتصال دست نزنید و دفعه بعد ابتدا نشست بسازید.

اشتراک نشست بین دو مدیر سیستم

وقتی همکاری قرار است عیب‌یابی را از راه دور تماشا کند یا به شما آموزش دهد، هر دو با یک حساب کاربری به سرور وصل می‌شوید و tmux attach -t name را اجرا می‌کنید. هر دو نفر خروجی یکسانی می‌بینند و می‌توانند تایپ کنند. برای این‌که اندازه صفحه کوچک‌تر، صفحه دیگری را محدود نکند از tmux attach -d استفاده کنید تا کلاینت‌های قبلی جدا شوند.

اشتباهات رایج و چند نکته حرفه‌ای

  • نشست‌های فراموش‌شده: هر چند وقت یک بار tmux ls را اجرا کنید؛ نشست‌هایی که ماه‌ها باز مانده‌اند حافظه و گاهی فایل‌های باز نگه می‌دارند. با tmux kill-session -t name آن‌ها را ببندید.
  • tmux داخل tmux: اگر از لپ‌تاپ خود با tmux به سرور وصل شوید و آنجا هم tmux باز کنید، پیشوند به نشست بیرونی می‌رود. در این حالت پیشوند را دو بار بزنید تا به نشست داخلی برسد، یا پیشوند دو طرف را متفاوت تنظیم کنید.
  • ریبوت سرور: tmux فرایندها را از قطع SSH نجات می‌دهد، نه از راه‌اندازی مجدد سرور. پس از ریبوت همه نشست‌ها از بین می‌روند؛ افزونه tmux-resurrect فقط چیدمان را بازمی‌گرداند نه فرایندهای در حال اجرا را.

جمع‌بندی

tmux لایه‌ای بین اتصال SSH و فرایندهای شماست که قطع شدن شبکه را بی‌اثر می‌کند. با سه فرمان new، detach و attach بیشتر نیاز روزمره برطرف می‌شود و پنجره‌ها و پنل‌ها امکان کار موازی در یک اتصال را می‌دهند. screen همان ایده با ابزار قدیمی‌تر است و وقتی tmux در دسترس نیست به کار می‌آید. هر عملیات طولانی روی سرور را بدون استثنا داخل یک نشست نام‌دار اجرا کنید تا یک قطعی چندثانیه‌ای اینترنت ساعت‌ها کار شما را از بین نبرد.

سوالات متداول

آیا tmux بعد از ریبوت سرور نشست‌ها را نگه می‌دارد؟

خیر. سرور tmux یک فرایند معمولی است و با ریبوت از بین می‌رود. افزونه‌هایی مانند tmux-resurrect و tmux-continuum می‌توانند چیدمان پنجره‌ها و مسیر پوسته‌ها را ذخیره و بازسازی کنند، اما برنامه‌های در حال اجرا بازیابی نمی‌شوند. برای سرویس‌های دائمی از systemd استفاده کنید.

تفاوت tmux attach و tmux attach -d چیست؟

attach معمولی شما را به نشست وصل می‌کند بدون این‌که کلاینت‌های دیگر را قطع کند؛ در نتیجه اندازه صفحه به کوچک‌ترین کلاینت محدود می‌شود و ممکن است حاشیه‌ای نقطه‌چین ببینید. گزینه -d ابتدا سایر کلاینت‌ها را جدا می‌کند و تمام صفحه شما را در اختیار نشست می‌گذارد.

چگونه در tmux اسکرول کنم؟

باید وارد Copy mode شوید: پیشوند (پیش‌فرض Ctrl+b) و سپس کلید [ را بزنید و با PageUp یا کلیدهای جهت حرکت کنید؛ با q خارج می‌شوید. اگر در فایل پیکربندی set -g mouse on را فعال کرده باشید، چرخ ماوس به‌صورت خودکار همین کار را انجام می‌دهد.

آیا می‌توان screen و tmux را هم‌زمان استفاده کرد؟

بله، آن‌ها مستقل از هم هستند و تداخلی ندارند. تنها مشکل احتمالی تداخل کلید پیشوند است؛ اگر پیشوند tmux را به Ctrl+a تغییر داده باشید، داخل screen همان کلید معنای دیگری دارد. بهتر است تیم روی یک ابزار توافق کند تا نشست‌ها در دو جا پراکنده نشوند.